• Atrakcje Brodnicy i jej okolic

Brodnica

 

Pierwszy zapis o grodzie Straisberg (prawdopodobnie dzisiejsza Brodnica) pochodzi z 1263 roku, a w 1305 roku rozpoczęła się budowa zamku krzyżackiego. Niedługo potem miasto lokowane na prawie niemieckim zostało otoczone podwójnym pasem murów obronnych, z głównymi bramami miejskimi - Mazurską (Bocianią) i Chełmińską (Kamienną) stojącymi do dziś.

 

Wieża Mazurska

mazurska1(1).jpg

Początek budowy Wieży Mazurskiej datuje się na pierwszą połowę XIV wieku. Wzniesiono ją zapewne przy okazji budowy murów miejskich w latach 1310-40. Pierwotnie stanowiła część składową Bramy Mazurskiej, obecnie nieistniejącej. Około roku 1370 dokonano nadbudowy aby poprawić jej warunki obronne. Wieża liczy 30 m wysokości i została wzniesiona z cegły. W dolnych partiach jest czworoboczna, na wysokości pierwszego piętra przechodzi w ośmiobok.

 

Brama Chełmińska

chelminska.jpg

Początek budowy Bramy Chełmińskiej w Brodnicy datuje się na pierwszą połowę XIV wieku. Wzniesiono ją zapewne przy okazji budowy murów miejskich w latach 1310-40. Około roku 1370 dobudowano kolejną już trzecią jej kondygnację. Zbudowana jest na planie kwadratu. W XIX wieku służyła jako więzienie miejskie, później w jej przejeździe znajdowała się waga miejska.

 

Wieża zamkowa

wieza1(1).jpg

Zamek w Brodnicy, a raczej jego pozostałości znajdują się w centrum Brodnicy. Z XIV-wiecznego zamku krzyżackiego zachowała się wysoka ośmioboczna wieża i dolne partie murów. Obecnie wieża jest najwyższym obiektem gotyckim na wschód od Wisły i jednym z ciekawszych punktów widokowych. W części piwnic zamkowych mieszczą się sale wystawowe brodnickiego muzeum. Wejście na szczyt 42-metrowej wieży widokowej po stromych schodach to nie lada wyzwanie. Widok z góry na Brodnicę jednak wart jest wysiłku. W podziemiach zobaczymy bardzo dużo ciekawych eksponatów jak i usłyszymy ciekawą historię z ust przewodnika. W Brodnicy warto też zajrzeć do zabytkowego kościoła farnego św. Katarzyny z przełomu XIII i XIV wieku, godny zobaczenia jest też Pałac Anny Wazówny z XVI wieku.

 

Ruiny zamku

zamek.jpg

Zamek zbudowany został na planie kwadratu. Murowany zamek powstał w pierwszej połowie XIV wieku, według niektórych w latach 1312-1330 według innych w latach 1305-1317. Po pierwszym rozbiorze Polski Brodnica dostała się pod panowanie pruskie. W 1785 Prusacy nakazali rozbiórkę zamku i murów obronnych miasta. Dewastacja została wstrzymana przez króla Fryderyka Wilhelma IV w 1842. Z zamku pozostała wieża i fundamenty oraz piwnice odkopane w 1940 r. Prace konserwatorskie zostały rozpoczęte w 1953 i są kontynuowane.

 

Kościół farny św. Katarzyny

fara1.jpg

Budowa kościoła rozpoczęła się w 1285 roku. Prezbiterium zostało ukończone około 1320 roku, korpus i zasklepienie zostało zbudowane w latach 1340-1370. Wieża, jedna z dwóch zaplanowanych, została wybudowana w 1370 roku, podwyższona około 1485 roku. Fara ma 56 m długości i 27m szerokości. Posiada trzy nawy o układzie halowym. Najważniejsze zabytki kościoła farnego to: zespół rzeźb 12 apostołów z drugiej połowy XIV stulecia, Grupa Ukrzyżowania z XVI stulecia, kamienna chrzcielnica z XVII stulecia.

 

Pałac Anny Wazówny

palac.jpg

Pałac Anny Wazówny został wzniesiony przed 1564 rokiem z inicjatywy Rafała Działyńskiego – starosty brodnickiego. Jednym z najsławniejszych mieszkańców pałacu starostów w Brodnicy, od którego wywodzi się jego nazwa, była księżniczka Anna Wazówna siostra króla polskiego Zygmunta III Wazy. W dwudziestoleciu międzywojennym w pałacu mieściło się gimnazjum handlowe, szkoła powszechna, szkoła muzyczna i inne placówki oświatowe. Podpalony przez żołnierzy radzieckich doszczętnie spłonął w styczniu 1945 r. Odbudowany w latach 1960-70 z przeznaczeniem dla Powiatowego Domu Kultury i biblioteki.

 

Spływy kajakowe

 

Brodnica, jak i Pojezierze Brodnickie zapewniają wiele turystycznych atrakcji. Ten piękny zakątek kraju zwany często "Małymi Mazurami", to ciągle jeszcze dziewiczy kawałek Polski, idealny do odpoczynku, pełen nieodkrytych szlaków. Cała powierzchnia Pojezierza Brodnickiego jest mocno pofałdowana, czego efektem było powstanie wielu czystych jezior.

 

Kanał łączący jezioro Zbiczno z jeziorem Karaś

splyw.jpg

 

Kanał łączący jezioro Karaś z jeziorem Cichym

splyw1(1).jpg

 

Jezioro Karaś

splyw2.jpg

Klimat jest tu wyjątkowo sprzyjający odpoczynkowi. Czyste i świeże powietrze, cisza i spokój przerywane rechotem żab i śpiewem ptaków. Idealny szlaki kajakowe, pełne przygód i niespodziewanych widoków. Wśród wielu - najpiękniejszy jest szlak rzeką Skarlanką.

 

Rzeka Skarlanka

splyw3.jpg

Skarlanka – jest typową rzeką pojezierną, z leniwym, ledwie wyczuwalnym nurtem i szeregiem urokliwych jezior na trasie. Zapewne dlatego nazywana bywa małą Krutynią. Łączy m.in. jeziora Skarlińskie, Wielkie Partęczyny, Dębno, Robotno, Zbiczno, Strażym i Bachotek. Wraz z kilkoma odnogami (m.in na jezioro Łąkorz lub jezioro Zbiczno i dalej jezioro Ciche) tworzy system odpowiedni nawet na kilkudniową kajakową włóczęgę.

 

Kanał łączący jezioro Dębno i jezioro Robotno

splyw5.jpg

Jeziora, połączone w na­turalne ciągi, umożliwiają w różnej formie i czasie penetrację urokli­wych zakątków. Wielu ka­jakowiczów rozpoczyna tu swoje przygody i powraca w następnych latach.

 

Rzeka Skarlanka

splyw6.jpg

Z uwagi na słaby nurt Skar­lanki spływ można odbyć również w przeciwnym kierunku. Brzegi porastają rośli­ny wodne, stanowiące raj dla ptactwa wodnego, zwłaszcza nurogęsi, gągołów, perkozów, łysek, dwuczubów, łabędzi niemych, krzyżówek, głowienek, czernic. Można tu też spotkać czaple siwe, kormo­rany czarne i żaby czy sunące padalce i zaskrońce. Podgryzione i zwalone drze­wa wskazują na ślady żerowania bobrów.

 

Kanał Elbląski

 

Będąc na Pojezierzu Brodnickim, warto wybrać sie do odległej o 60 km Ostródy i tam zakosztować atrakcji Kanału Elbląskiego. Ma on 151 km i jest najdłuższym kanałem żeglownym w Polsce. Jest to jedyny szlak na świecie, po którym statki nie tylko płyną po wodzie, ale również jadą lądem na wózkach. W czerwcu 2015 roku zabytkowy kanał został oddany do użytku po kilku latach rewitalizacji.

 

Kanał Elbląski

most.jpg

Prace nad Kanałem Elbląskim rozpoczęto już w I poł. XIX wieku. Celem było połączenie jeziora Drużno drogami wodnymi z Elblągiem i dalej z Zalewem Wiślanym i Bałtykiem. Problemem była różnica poziomów między mniejszymi jeziorami - wynosi ona niemal 100 metrów. Przedsięwzięcie wymagało nie lada inwencji hydrotechnicznej - systemu ponad 30 śluz. Realizacji karkołomnego projektu podjął się Jacob Steenke, na zlecenie króla Prus Fryderyka Wilhelma III Georg.

 

Kanał Elbląski

elblag2.jpg

To unikatowy w skali świata zabytek hydrotechniki, dzięki czynnemu i niezwykle atrakcyjnemu systemowi pięciu zabytkowych pochylni. Wielką atrakcją są też śluzy rozmieszczone regularnie na trasie.

 

Śluza Zielona

elblag1.jpg

Według niektórych źródeł budowa Kanału Elbląskiego była droższa o około 10% od kosztu budowy wieży Eiffla w Paryżu. Całkowita wartość projektu współczesnej rewitalizacji, współfinansowanego z Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka, jest szacowana na 115 mln zł. Obecnie ze względu na swoje walory przyrodnicze i kulturowe teren został objęty ochroną prawną w formie Obszaru Chronionego Krajobrazu Kanału Elbląskiego.

 

Śluza Miłomłyn

sluza3.jpg

Na trasie z Ostródy do Elbląga znajduje się 5 pochylni - Buczyniec, Kąty, Oleśnica, Jelenie, Całuny oraz 2 śluzy - Miłomłyn i Zielona. Fenomenem i cudem inżynierii jest właśnie system pochylni, po których przetacza się statki na specjalnych wózkach - wszystko beż użycia elektroniki czy komputerów, tylko dzięki sile przepływu wody.

 

Śluza Miłomłyn

sluza2.jpg

Od 2011 roku prowadzono prace rewitalizacyjne kanału - udrożniano szlaki wodne, przebudowywano pochylnie i umacniano brzegi. Od czerwca 2015 roku można znowu udać się w rejs statkiem po trawie i podziwiać na trasie niesamowite widoki.

 

Kanał Elbląski

elblag.jpg

Turyści mają do wyboru kilka tras, które mają swój początek w Elblągu, Ostródzie lub Buczyńcu. W zależności od czasu i zainteresowań można się wybrać na kilku lub nawet kilkunastogodzinne rejsy.

 

Kanał Elbląski

elblag4.jpg

Kanał Elbląski jest cudem myśli hydrotechnicznej sprzed 150 lat i niepowtarzalnym szlakiem wodnym. Jeżeli ktoś oczekuje żeglarskiej przygody, zmagań z wiatrem i halsowania, powinien sobie darować. Rejon Kanału Ostródzko-Elbląskiego, tereny bezpośrednio do niego przyległe i najbliższe jego okolice stanowią obszar chronionego krajobrazu. Niepowtarzalne walory przyrodniczo-krajobrazowe poznają i podziwiają tu corocznie tysiące turystów.

 

Most na trasie S7

most(1).jpg

Kanałami można też dopłynąć na jeziora mazurskie, jak choćby jezioro Pauzeńskie czy Wielki Szeląg. Po drodze mijamy piękny, biało-czerwony most na drodze ekspresowej S7. To jeden z największych obiektów inżynieryjnych budowanych w ostatnich latach na terenie Warmii i Mazur. Most na trasie S7, o konstrukcji łukowej, ma 340 metrów długości. Przebiega nad przesmykiem łączącym jeziora Pauzeńskie i Drwęckie. Teren w tym rejonie jest pofałdowany i leży na bagnach, więc wymagał palowania na głębokość kilkunastu metrów.

 

Jezioro Drwęckie

kanal.jpg

Wiele atrakcji dostarczyć może pływanie Jeziorem Drwęckim na Pojezierzu Iławskim, które jest bardzo rozległe. To duży zbiornik o powierzchni 880,8 ha, urozmaiconym kształcie - północnej rynnie z dużą, wysoką i zalesioną wyspą i rynnie samborowskiej biegnącej ku zachodowi, przez którą płynie rzeka Drwęca. Jezioro składa się z dwóch wąskich rynien. Jedna ciągnie się z zachodu na wschód i ma długość 12 km, druga odgałęzia się w kierunku północno-zachodnim i ma długość 5 km.

 

Wyciąg nart wodnych na jeziorze Drwęckim w Ostródzie

narty.jpg

Jedną z największych atrakcji Jeziora Drwęckiego jest wyciąg nart wodnych i wakeboardu, otwarty 5 lipca 2008 roku. Liczący 800m wyciąg nart wodnych znajdujący się na jeziorze Drwęckim w Ostródzie stał się jedną z najciekawszych atrakcji turystycznych w regionie. System silników napędzających wyciąg jest sterowany elektronicznie z brzegu. Jest to bezpieczny i wygodny sposób jazdy na nartach wodnych, dzięki temu, że płynie się po stałej trasie. Łatwiej także przyswoić sobie technikę pływania na nartach wodnych, korzystając z wyciągu niż płynąc za motorówką. Z wyciągu jednocześnie może korzystać 7 do 9 osób. Na brzegu zlokalizowano zaplecze dla narciarzy z przebieralnią, natryskami i wypożyczalnią sprzętu. Cały czas nad bezpieczeństwem korzystających z wyciągu czuwa instruktor i ratownik.

 

Brodnicki Park Krajobrazowy

 

Pod koniec lat siedemdziesiątych XX wieku, w związku z silnie rozwijającym się ruchem turystycznym, szczególnie we wschodniej części ówczesnego województwa toruńskiego, powstała koncepcja otoczenia ochroną najcenniejszych fragmentów Pojezierza Brodnickiego. Wstępnie określono, że ochronie powinien podlegać fragment pojezierza między miastami Brodnica, Jabłonowo Pomorskie i Nowe Miasto Lubawskie. Koncepcji takiej sprzyjały wysokie walory przyrodnicze, turystyczne i krajobrazowe. W 1985 roku został utworzony Brodnicki Park Krajobrazowy, a jego powierzchnia wynosi prawie 17 tys. ha. Park jest położony na obszarze 6 gmin: Brodnica, Brzozie, Jabłonowo Pomorskie, Zbiczno (woj. kujawsko-pomorskie) oraz Biskupiec i Kurzętnik, które należą do województwa warmińsko-mazurskiego.

 

Brodnicki Park Krajobrazowy

park4.jpg

Osią parku jest rzeka Skarlanka - jeden z atrakcyjniejszych szlaków kajakowych w Polsce. Flora parku cechuje się dużym bogactwem i różnorodnością gatunków. Rośnie tutaj m in. storczyk obuwik pospolity, lilia złotogłów, kłoć wiechowata, 3 gatunki rosiczek, bagno zwyczajne, żurawina drobnolistkowa, bażyna czarna. Wiele stanowisk rzadkich gatunków roślin objęte jest ochroną rezerwatową. Oglądać można też kilkusetletnie drzewa - pomniki przyrody (dęby, buki, sosny, lipy).

 

Rzeka Skarlanka

park1(1).jpg

Ponad 60% powierzchni parku zajmują lasy, a aż 8,5% wody. Na jego terenie znajduje się około 45 jezior, które są zlokalizowane w rynnach polodowcowych i układają się w charakterystyczne równoległe ciągi. Osią parku jest rzeka Skarlanka - jeden z atrakcyjniejszych szlaków kajakowych w Polsce.

 

Żurawie

park6.jpg

Bardzo liczna i cenna jest również fauna parku. Do występujących tu chronionych i rzadkich gatunków można zaliczyć: bielika, orlika krzykliwego, bociana czarnego, bąka, kilka gatunków perkozów, żurawia, a także wydrę i bobra europejskiego. Perkoz dwuczuby jest symbolem parku.

 

Ślady po żerowaniu bobrów

park7(1).jpg

Poznawanie uroków Brodnickiego Parku Krajobrazowego umożliwiają liczne szlaki turystyki pieszej, rowerowej, kajakowej oraz konnej.

 

Jezioro Ciche

park10.jpg

Brodnicki Park Krajobrazowy to przede wszystkim jeziora, które razem z rzekami zajmują znaczną część jego powierzchni. Na większości z nich można wędkować. Wyjątek stanowią wyznaczone obwody hodowlane, jeziora będące rezerwatami. Należy wykupić pozwolenie na wędkowanie na poszczególnych jeziorach z łódki lub z brzegu.

 

Spływ rzeką Skarlanką przez jeziora

park11.jpg

Szczególnie niezapomniane wrażenia pozostawiają wyprawy kajakowe z Wielkich Partęczyn rzeką Skarlanką przez jeziora Pojezierza Brodnickiego. Spotykane po drodze zwierzęta nie reagują ucieczką na widok spokojnie płynących kajaków. Można wówczas z bliska podglądać bielika, sarnę, łosia, a wczesnym rankiem pracowite bobry czy polującą na ryby wydrę.

 

Grzyby w lasach

park8.jpg

Jesienią lasy parku stają się kolorowe i pojawiają się w nich w tym okresie grzyby. Lasy Pojezierza Brodnickiego słyną z bogactwa wielu gatunków grzybów. Najbardziej cenione przez zbieraczy są borowiki szlachetne i pieprzniki jadalne (potocznie zwane kurkami ). Te popularne w naszej kuchni grzyby są źródłem białka, wapnia, fosforu, żelaza oraz witamin z grupy B i PP. Ze względu na dobroczynne właściwości zawartych w grzybach składników, powinno się je jeść przez cały rok. Skorzystajmy zatem w pełni z sezonu grzybobrań i urozmaićmy nasze menu o ten zdrowy przysmak.

 

Rydze

rydze.jpg

Wśród grzybów można znależc także niezastąpione rydze. Rydz, którego pełna nazwa to mleczaj rydz, to grzyb, który jest poszukiwany przez wiele osób, ponieważ wyróżnia się wyjątkowym smakiem i aromatem. Według dużej części grzybiarzy, rydz jest jednym z najszlachetniejszych i najsmaczniejszych z grzybów występujących w polskich lasach. Można go spożywać w wersji smażonej, duszonej albo marynowanej. Sezon na te grzyby trwa zwykle od lata do jesieni. Co istotne, rosną one jedynie na takich terenach, które są czyste i niezanieczyszczone, co dobrze świadczy o Pojezierzu Brodnickim. Rydze rosną najczęściej w lasach świerkowych oraz gajach liściastych w bliskim sąsiedztwie sosen. Najlepsze podłoże dla rydzów to piaszczyste tereny występujące na granicach lasów lub obszarów trawiastych. Rydze rosną najlepiej w miejscach, w których są wystawione na działanie słońca.

 

Ścieżka edukacyjno-przyrodnicza

park3(1).jpg

W parku zostały utworzone ścieżki edukacyjno-przyrodnicze. Wszystkie pokazują unikatową przyrodę, związaną ze środowiskiem wodnym, bagiennym lub leśnym. Jest to raj dla fotografów amatorów i profesjonalistów.

 

Lepienie naczyń z gliny

rydze2.jpg

Dla zainteresowanych gospodarowaniem zgodnie z zasadami natury istnieje możliwość odwiedzenia gospodarstw produkujących żywność metodami ekologicznymi. Można też między innymi odwiedzić kuźnię, lepić z gliny naczynia, produkować mydło. Na turystów czeka mnóstwo atrakcji.

 

Pojezierze Brodnickie

elblag3(1).jpg

Na Pojezierzu Brodnickim czeka ponad sto czystych jak kryształ jezior zatopionych w leśnej głuszy. A między nimi plątanina ścieżek i dróg, które spełnią oczekiwania najbardziej wymagającego turysty.

 

Rowerem po Pojezierzu Brodnickim

 

rower.jpg

Pojezierze Brodnickie rozciąga się w dorzeczu Wisły i jej prawobrzeżnych dopływów: Skrwy, Drwęcy i Osy. Osią hydrograficzną obszaru jest Drwęca – najdłuższy prawobrzeżny dopływ dolnej Wisły. Teren charakteryzuje się urozmaiceniem i różnorodnością form.

 

Dolina Drwęcy

pole3.jpg

W krajobrazie polodowcowym wyróżniają się przede wszystkim: dolina Drwęcy jak i południkowe rynny glacjalne Skarlanki. Lasy tworzą jeden zwarty i rozległy kompleks. Przestrzennie dominują różne postacie borów mieszanych i sosnowych, znaczne powierzchnie zajmują też lasy liściaste. Teren nadaje się w sam raz do uprawiania turystyki rowerowej.

 

Tereny gminy Bartniczka

pola(1).jpg

Z jazdy na rowerze płynie wiele korzyści dla zdrowia, m. in.: pedałowanie poprawia pracę serca, pozwala schudnąć, kształtuje mięśnie. Już podczas godzinnej jazdy na rowerze przy prędkości 20km/h spalamy około 600 kalorii. Trzeba jednak pamiętać o tym, że jazda na rowerze wiąże się również z kontuzjami.

 

Tereny gminy Brzozie

pole1.jpg

Jednak największą korzyścią jaką odniesiemy z regularnej jazdy na rowerze jest poprawa kondycji i stanu naszego zdrowia. Przesiadając się z samochodu na rower dbamy nie tylko o siebie, ale też o środowisko. Możemy dużo dokładniej poznać otoczenie w którym się poruszamy zatrzymując się wszędzie tam, gdzie mamy na to ochotę.

 

Tereny gminy Górzno

pole2(1).jpg

Dobrze zaplanowane trasy rowerowe pozwolą cieszyć się pięknymi widokami natury. Błota,  pola, lasy, szukanie ciekawych dróg, znajdowanie nowych magicznych miejsc. Ile to razy na drodze, której nie znamy, po pokonaniu zakrętu myślimy sobie: jak tu pięknie! Naturalne krajobrazy, zabytki oraz niespotykane nigdzie indziej atrakcje – wszystko to czeka na nas na trasie rowerowej.

 

Park linowy w Górznie

 

parkl.jpg

Park linowy w Górznie to atrakcja dla dorosłych i dla dzieci. Zapewnia podwyższony poziom adrenaliny i niezliczoną ilość atrakcji. To pierwsza tego typu budowla w powiecie brodnickim. Obiekt powstał w połowie 2014 roku dzięki środkom pozyskanym przez Lokalną Grupę Rybacką. Inwestycja zlokalizowana została na wysokim zboczu polodowcowego obniżenia jeziora Górzeńskiego przy ul. Bożogrobców, na gruncie o powierzchni około 1 ha.

 

parkl1.jpg

Park linowy  to świetny sposób na spędzanie czasu na świeżym powietrzu z całą rodziną. Wizyta w nim to aktywny wypoczynek i przygoda bez względu na wiek czy sprawność fizyczną. W parku możesz przełamać własne słabości i skorzystać z atrakcji w pięknych okolicznościach przyrody.

 

parkl2.jpg

W parku znajdują się 5 tras, z których każdy wybierze coś dla siebie niezależnie od swojego wieku, kondycji czy umiejętności. Wśród nich dziecięca z asekuracją siatkową i 9 przeszkodami przeznaczona dla najmłodszych. Spokojnie poradzą sobie na niej 3-latki, ale nawet sprawnie chodzący dwulatek przejdzie trasę w towarzystwie rodziców.  Niska przeznaczona dla dzieci w wieku 5-7 lat, po której dzieci idą w uprzężach i pokonują przeszkody podobne jak na trasach niskiej i wysokiej, ale umieszczone na wysokości od: 0,5 do 2 metrów, z 8 przeszkodami, w tym dwa zjazdy. Średnia składająca się z 13 przeszkód, wysoka składająca się z 16 przeszkód i tyrolkowa z 3 zjazdami - najdłuższym około 100 m.

 

parkl3.jpg

Cechą charakterystyczną parku jest położenie na silnie nachylonym stoku, co odróżnia go od większości parków linowych w północnej Polsce. Różnica wysokości między poziomem wody w jeziorze, a płytą Rynku wynosi ponad 40 m. Spacerując ścieżkami na terenie parku możemy podziwiać rozległą panoramę jeziora i wsi Fiałki.

 

parkl5.jpg

Bezpieczeństwo w parku linowym zapewnia profesjonalny sprzęt asekuracyjny (uprząż z lonżami, bloczek zjazdowy i kask alpinistyczny), w który każdy uczestnik zostaje wyposażony przez instruktora. Przed przystąpieniem do zabawy każdy z klientów zostaje gruntowanie przeszkolony z zasad bezpiecznego poruszania się po parku, a następnie przeegzaminowany przez instruktora w celu weryfikacji umiejętności.

 

parkl4.jpg

Infrastruktura parku linowego to przede wszystkim sieć lin i przeszkód tworzących cztery trasy o różnym stopniu trudności. Wejścia na poszczególne poziomy tworzą drabiny i ścianki wspinaczkowe wyposażone w liny ułatwiające podejścia. Na całej długości tras zabezpieczenie stanowi stalowa lina. Główną osią komunikacyjną jest ciąg schodów biegnących w dół zbocza i przecinających się z biegnącymi równolegle do zbocza ścieżkami. Obsługą parku zajmują się przeszkoleni instruktorzy.